تغذیه در کودکان

(دوران جنینی)

موارد خطرآفرین در دوران بارداری چیست؟

به‌محض اطلاع از بارداری ابتدا از وضعیت سلامتی بدن خود اطمینان حاصل کرده و سپس با آگاهی بیشتری به محیط اطراف خود بنگرید. شما باید به‌طور مستمر از تمام خطراتی که ممکن است کودک متولدشده را تهدید کند دوری‌کنید.

اثرات زیان‌بار این موارد به‌خصوص در طی سه‌ماهه اول بارداری که مرحله شکل‌گیری اعضای بدن کودک است بسیار زیاد هست.

  • سیگار کشیدن: کنار گذاشتن سیگار به‌محض اطلاع از بارداری فوق‌العاده اهمیت دارد. سیگار کشیدن کارایی جفت را کاهش می‌دهد و کودک درون رحم را از دریافت غذا و اکسیژن محروم می‌کند.

عوارض ناشی از دود سیگار چه به‌صورت مستقیم ( مادران سیگاری) ویل غیرمستقیم (استنشاق دود سیگار توسط مادران غیر سیگاری) باعث ایجاد عوارض خطرناک و زیادی در جنین می‌شود.

عوارض اصلی و مهم ناشی از دود سیگار بر جنین عبارت‌اند از:

سقط، زایمان زودرس، کاهش عملکرد ریه‌های جنین، کودک کم‌وزن هنگام تولد،  نابهنجاری‌های مادر زادی و عقب‌افتادگی ذهنی و اختلالات قلبی و عروقی.

شیر این زنان 40% کمتر از سایر مادران طبیعی بوده و مقدار چربی شیر آن‌ها که برای رشد و تکامل کودک ضروری است 20% کمتر است و این کودکان 3 مرتبه بیشتر از سایر کودکان تازه متولدشده در معرض خطر سندرم مرگ در گهواره قرار دارند.

  • مصرف نوشابه‌های الکلی: مصرف این نوشیدنی‌ها را در هنگام بارداری و به‌خصوص در طی سه‌ماهه اول بارداری به‌طور کامل قطع کنید. الکل خطر ابتلا به سقط، اختلال در رشد جنین، تولد کودک نارس با وزن کم و عقب‌افتادگی ذهنی را بالا می‌برد.
  • داروها و مواد مخدر: درزمانی که تصمیم به بارداری دارید و یا حتی قبل از آن بهترین کار که درهرحال دارویی را مصرف نکنید. در دوران بارداری بیشتر داروها از سد جفتی عبور کرده ، وارد بدن جنین شده و به دنبال آن نابهنجاری‌های مختلفی را در جنین ایجاد می‌کند.

زنانی که خودشان اعتیاددارند در طی بارداری عوارض سیگار را مانند مشکلات تنفسی کودک ، کودک نارس و کم‌وزن، مشکلات جفتی ، نارسایی دررسیدن اکسیژن و غذا به کودک و نقایص مادرزادی را در جنین خود ایجاد می‌کنند.

  • مسمومیت غذایی : زنان باردار در این دوران باید به‌طورجدی از مصرف غذاهای مشکوک خودداری کنند.

برای تهیه مواد غذایی بهتر است به‌جای استفاده از وسایل چوبی و پلاستیکی از وسایلی از جنس استیل و چینی استفاده کنند ، دسته‌ای آلوده برای آماده‌سازی غذا باعث مسمومیت با میکروب سال مونا می‌شود که باعث عوارضی چون : سقط ، زایمان زودرس تمرگ داخل رحمی می‌شود.

  • چای، قهوه و فراورده‌های گیاهی: کافئین موجود در چای ، قهوه و شکلات اگر وارد شیر مادر شود باعث ایجاد ناآرامی در طول روز شده و شب‌هنگام باعث به هم خوردگیِ خواب کودک می‌شود.

موارد موردنیاز در رژیم غذایی مادر باردار چیست؟

نیاز غذایی مادر در طی این دوران روزانه به میزان 300 کیلوکالری افزایش می‌یابد. بهترین منابع غذایی تأمین‌کننده‌ی این انرژی اضافی پروتئین‌ها، کربوهیدرات‌ها، ویتامین‌ها، املاح معدنی و چربی‌ها هستند.

1- پروتئین‌ها : زنان باردار حداقل به 1.5 گرم پروتئین در روز نیاز دارند که در صورت خستگی  و بیماری این نیاز بالاتر می‌رود. نیاز روزانه به این گروه مواد غذایی در طی دوران بارداری 2-3 بار در روز هست.

2- کربوهیدرات‌ها: نیاز مادران باردار به این گروه از مواد غذایی در طول روز 550 گرم است که به نسبت قبل از بارداری 165 گرم زیادتر شده است. از مواد غذایی مربوط به این گروه می‌توان به انواع نان‌ها، برنج، حبوبات و مواد نشاسته‌ای اشاره کرد. بیشترین ماده مصرفی توصیه‌شده از این دسته نان‌های سبوس‌دار بوده که پر از ویتامین، مواد معدنی، فیبر و آهن هستند.

3- چربی‌ها: نیاز روزانه‌ی مادر باردار به این گروه از مواد غذایی  30 گرم است که به نسبت قبل از بارداری 10 گرم افزایش‌یافته است. مقدار مناسب چربی‌ها برای کار طبیعی بدن به‌ویژه عملکرد دستگاه عصبی بدن لازم است.

4- شیر و فراورده‌های لبنی: فراورده‌های لبنی مواد غذایی هستند که حاوی مقادیر بالای کلسیم ، پروتئین و چربی‌های موردنیاز بدن بوده و بهترین توصیه، مصرف این دسته از مواد در حد متعادل است. در طی دوران بارداری سعی کنید از ماست کم‌چرب و پنیرهای سفت به علت داشتن پروتئین بالا و سالم‌تر بودن استفاده کنید.

نیاز روزانه به این گروه از مواد غذایی در دوران بارداری 2.3 بار در روز هست که گاهی به 4 بار در روز نیز با توجه به نیاز مادر

می‌رسد.

5- میوه و سبزی‌ها: این گروه از مواد غذایی دارای مقدار چربی اندک و حاوی مقادیر بالایی از ویتامین‌ها، مواد معدنی و فیبرها هستند. در طی دوران بارداری به علت افزایش حجم مایعات بدن مادر نیاز به نوشیدن 6-8 لیوان از در روز دارند.

6- ویتامین‌های موردنیاز شامل:

  • ویتامینA: این ویتامین برای مقاومت در مقابل عفونت‌ها، بهبود آکنه و آلرژی، بهبود بینایی، تشکیل مینای دندان، تشکیل مو و ناخن، کمک به تنظیم ترشحات غدد تیروئید، سلامتی و لطافت پوست، ترمیم سریع پوست و مخاط بدن ضروری است. این ویتامین‌ها در فراورده‌های لبنی، روغن ماهی، جگر، کره، هویج، زردآلو، گوجه‌فرنگی، سبزی‌ها، کلم پیچ، زرده‌ی تخم‌مرغ، فلفل قرمز، سیب‌زمینی، کاهو، اسفناج و کلیه سبزی‌ها در حد متناسبی موجود هست.
  • ویتامینB: برای درمان مشکلات چشمی و پوستی، رفع یبوست، تولید شیر، درمان عفونت، درمان خونریزی‌های لثه، تکامل و بازسازی گویچه‌های قرمز خون، رفع استرس، رفع خارش، افزایش انرژی، کاهش میزان کلسترول، تنظیم قند خون و رفع تهوع ضروری است. این ویتامین‌ها در جو پرک نشده (کامل)، جوانه گندم ( درصورتی‌که بیش‌ازاندازه پخته نشود)، حبوبات، آجیل و تخمه، جگر، گوشت گاو، ماءالشعیر، زرده‌ی تخم‌مرغ پخته‌شده، شیر، پنیر، قارچ‌ها، سبزی‌ها سبز، روغن ماهی، گلابی، سیب‌زمینی، موز و نان گندم سبوس‌دار موجود است.
  • ویتامینC: برای جذب آهن خون، استحکام و سلامتی بافت‌ها، مقاومت در برابر عفونت‌ها، محکم ساختن ساختمان جفت، بهبود شکستگی‌ها و زخم‌ها، سلامت دندان‌ها و لثه ضروری است. این ویتامین‌ها در مرکبات، میوه‌ها، سبزی‌ها، گیاهان خام زرد و قرمز ( هویج، گوجه‌فرنگی، زردآلو و توت‌فرنگی)، آب‌های معدنی، پیاز، سیب‌زمینی، هندوانه، فلفل قرمز و سبز موجود است.مصرف زیاد ویتامین C باعث اختلال در تولید ویتامین B12 که برای ذخیره و تولید شیر ضروری است، می‌شود.
  • ویتامینD: برای جذب کلسیم و فسفر و محکم ساختن ساختمان استخوان‌ها و رشد و سلامتی سیستم عصبی ضروری است. این ویتامین‌ها در روغن ماهی، فراورده‌های لبنی، زرده‌ی تخم‌مرغ، جگر، کره موجود بوده و همچنین با قرارگیری پوست در معرض نور آفتاب هرروز به مدت 10 دقیقه تولید می‌شود.
  • ویتامینE: این ویتامین جهت کمک به انعقاد خون و برقراری گردش خون در بدن ضروری بوده و با مصرف آنتی‌بیوتیک خاصیتش کاهش می‌یابد.این ویتامین در گیاهان سبز و جوانه‌های خوراکی، گیاهان سبز، ترب‌سیاه، گل‌کلم و زرده‌ی تخم‌مرغ موجود است.

7) مواد معدنی موردنیاز شامل:

  • کلسیم: وجود این ماده برای تکامل و استحکام ساختمان استخوان‌ها و دندان‌ها در کودک ضروری است. از فواید و اثرات دیگر این ماده می‌توان به کمک به انعقاد خون و نرمی ماهیچه‌ها اشاره کرد. نیاز به کلسیم در طی 4 ماه اول بارداری ضروری است و دریافت ویتامین D برای جذب کامل کلسیم لازم است.

این ماده در سبزی‌ها پربرگ سبز، گل‌کلم، هویج، ماهی (به‌خصوص کنسرو ماهی ساردین و سالمان و استخوان‌هایش)، هندوانه، پرتقال، فراورده‌های لبنی، تخم‌مرغ، جو پرک نشده، صدف ماهی و حبوبات به مقدار کافی وجود دارد.

  • آهن: برای تشکیل هموگلوبین به علت افزایش تعداد گلبول‌های قرمز در طی بارداری موردنیاز است. ویتامین C عامل مؤثری در جذب آهن است. این ماده به مقدار زیاد در زرده‌ی تخم‌مرغ پخته‌شده، جو پرک نشده، سبزی‌ها پربرگ سبز مثل اسفناج ، کشمش، هندوانه، حبوبات، گوشت قرمز …. موجود هست.کمبود آهن در بدن جنین باعث کاهش رشد و در بدن مادر باعث کم‌خونی می‌شود.
  • اسیدفولیک: این ماده برای تکامل سیستم عصبی مرکزی کودک، ساخت DNA جهت بازسازی و رشد بافت‌ها و تشکیل گلبول‌های قرمز ضروری است.

این ماده به‌وفور در سبزی‌ها پربرگ خام و تیره، سبزی‌ها ریشه‌ای، حبوبات، شیر، قارچ، جگر، ماهی و آب‌پرتقال وجود دارد.

کمبود این ماده در بدن جنین باعث ایجاد بیماری اسپینت بیفیدا (در این بیماری به علت عدم تکامل ستون فقرات قسمتی از نخاع همراه با پرده‌های نخاعی از میان ستون فقرات ناکامل کودک بیرون می‌زند) که یک نابهنجاری ژنتیکی است، می‌شود.

  • روی: این ماده معدنی برای رشد طبیعی مغز و اعصاب ضروری بوده و در تولید آنزیم‌های مهم بدن نقش دارد. روی خاصیت ضد تهوع داشته، باعث درمان سریع بیماری‌ها شده و در دوران شیردهی از مواد معدنی ضروری است. این ماده در جوانه گندم، غلات، دانه‌های گیاهی، پیاز و صدف وجود دارد.

 

  • نمک: در طی بارداری به علت افزایش حجم خون و مایعات بدن نمک خون رقیق‌تر می‌شود. لذا به نمک نیز در حد معمول نیاز است و بهتر است از نمکید دار استفاده کنید.

کودکان مادرانی که رژیم غذایی ناقص دارند در معرض چه خطرهایی هستند؟

این کودکان بیشتر احتمال دارد که هنگام تولد دچار کم‌وزنی باشند، در رشد مغزی‌شان اختلال وجود داشته باشد و امواج مغزی‌شان نابهنجار باشد. سوءتغذیه پیش از تولد می‌تواند به دستگاه عصبی مرکزی آسیب جدی برساند. هرچه رژیم غذایی مادر نامناسب‌تر باشد،کاهش وزن مغز بیشتر است، مخصوصان اگر سوءتغذیه در دوره‌ی سه‌ماهه آخر روی‌داده باشد. در این مدت ، مغز ازنظر اندازه به‌سرعت رشد می‌کند و برای اینکه به توان کامل خود برسد، رژیم غذایی سرشار از مواد غذایی اساسی ضروری است. رژیم غذایی نامناسب در طول حاملگی می‌تواند ساختار اندام‌های دیگر، ازجمله کبد، کلیه و لوزالمعده را نیز ناقص کرده و به مشکلات سلامتی دائمی منجر شود. همچنین اگر این کودکان در مقابل بیماری‌هایی مانند ذات‌الریه و برونشیت مقاومت کمتری داشته باشند، در سال اول زندگی میزان مرگ‌ومیر در آنان زیاد می‌شود. چون تغذیه نامناسب مانع از رشد دستگاه ایمنی می‌شود، بچه‌هایی که در دوره پیش از تولد دچار سوءتغذیه شده‌اند به‌طور مرتب به بیماری‌ها تنفسی مبتلا می‌شوند. به‌علاوه، آن‌ها اغلب تندخو بوده و به تحریک پاسخ نمی‌دهند.

در خانواده‌های فقیر، این تأثیرات فوران بازندگی خانوادگی استرس‌زا ترکیب می‌شوند. با افزایش سن، کم‌هوشی و مشکلات یادگیری جدی آشکارتر می‌شوند.

تحقیقات متعددی نشان می‌دهند که تأمین کردن غذای مناسب برای زنان باردار تأثیر فراوان ای بر سلامت نوزادان آن‌ها دارد. بااین‌حال، رشد دوره‌ی پيش از تولد به چيزی بيش از زياد كردن مقدار غذای عادی نياز دارد. غنی كردن غذای مادر با ویتامین‌ها و مواد معدنی نیز اهميت زیادی دارد.

برای مثال، مصرف مکمل اسیدفولیک در حدود زمان حاملگی، نابهنجاری‌های عصبی، مانند انانسفالی (بی‌مغزی) [1] و اسپینت بیفیدا[2] به مقدار زیاد کاهش می‌دهد. به‌علاوه، مصرف کافی اسیدفولیک در طول 10 هفته آخر حاملگی، خطر زایمان زودرس و وزن کم به هنگام تولد را به نصف کاهش می‌دهد (روزانه حداقل 0.4 میلی‌گرم اما نه بیشتر از 1 میلی‌گرم، مصرف بیش‌ازحد می‌تواند زیان‌بخش باشد). در حال حاضر، نان، آرد، برنج، ماکارونی، و سایر فراورده‌های غلات با اسیدفولیک غنی‌شده‌اند.

 

(2سال اول زندگی یا نوباوگی)

تغذیه:

تغذیه در دو سال اول برای رشد، اهمیت زیادی دارد زیرا مغز و بدن بچه به‌سرعت در حال رشد هستند. بچه‌ها دو برابر بزگسالان به انرژی نیاز دارند. بیست‌وپنج درصد از کل مصرف کالری نوباوگان صرف رشد می‌شود و برای اینکه اندام‌های به‌سرعت در حال رشد درست عمل کنند، بچه‌ها به کالری بیشتری نیاز دارند (ترا مس و پای پس، 1997).

 

تغذیه با شیر مادر در برابر شیر خشک:

بچه‌ها نه‌تنها به غذای کافی، بلکه به غذای مناسب نیز نیاز دارند. در اوایل نوباوگی، تغذیه با شیر مادر برای نیازهای آن‌ها بسیار مناسب است و تولیدکنندگان شیر خشک سعی دارند از آن تقلید کنند. جدول “به کار بردن آنچه می‌دانیم”، مزایای غذایی و سلامتی تغذیه با شیر مادر را خلاصه می‌کند.

سازمان بهداشت جهانی، تغذیه با شیر مادر را تا 2 سالگی توصیه می‌کند که در 6 ماهگی غذای جامد به آن افزوده می‌شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                       به کار بردن آنچه می‌دانیم

دلایل از پستان شیر دادن

مزایای غذایی و سلامتی توضیح
بین چربی و پروین توازن درست برقرار

می‌کند.

شیر انسان در مقایسه با شیر سایر پستانداران، چربی بیشتر و پروین کمتر دارد. این توازن و پروین و چربی‌های منحصربه‌فرد در شیر انسان برای میلین دار شدن سریع دستگاه عصبی ایدئال است.
کامل بودن غذایی را تأمین می‌کند. مادری که با پستان شیر می‌دهد، تا زمانی که بچه 6 ماهه شود به افزودن غذاهای دیگر به رژیم غذایی فرزندش نیازی ندارد. شیر تمام پستانداران آهن کمی دارد ولی آهن موجود در شیر مادر توسط دستگاه گوارش بچه بسیار راحت‌تر جذب می‌شود. درنتیجه نوزادانی که با شیشه تغذیه

می‌شوند به شیرخشتی نیاز دارند که با آهن تقویت‌شده باشد.

به تضمین رشد جسمانی سالم کمک می‌کند. در چندماهه اول بچه‌هایی که شیر مادر می‌خورند قدری سریع‌تر از بچه‌هایی که شیر خشک می‌خورند وزن و قد کسب می‌کنند. بچه‌های یک‌ساله‌ای که شیر مادر می‌خورند لاغرتر هستند (درصد بالاتر عضله به چربی‌دارند) و این الگوی رشد می‌تواند به پیشگیری از چاقی بعدی کمک کند.
از تعدادی بیماری محافظت می‌کند. تغذیه با شیر مادر پادتن‌ها و سایر عواملی که با عفونت مبارزه می‌کنند را از مادر به کودک انتقال داده و عملکرد دستگاه ایمنی را تقویت می‌کند. بچه‌هایی که شیر مادر می‌خورند در مقایسه با بچه‌هایی که شیر خشک می‌خورند واکنش‌های آلرژیک و بیماری‌های تنفسی و روده‌ای بسیار کمتری دارند. شیر مادر تأثیرات ضدالتهابی نیز دارد که شدت نشانه‌های بیماری را کاهش می‌دهند.
از رشد معیوب آرواره و پوسیدگی دندان جلوگیری می‌کند. مکیدن پستان مادر به‌جای پستانک مصنوعی به اجتناب از بد بسته شدن دهان کمک می‌کند. وضعیتی که به‌موجب آن آرواره بالا و پایین درست روی‌هم قرار نمی‌گیرند. این از پوسیدگی دندان ناشی از باقی ماندن مایع شیرین دردهان بچه‌هایی که در حال مکیدن سرشیشِ به خواب می‌روند جلوگیری می‌کند.
قابلیت هضم را تضمین می‌کند. چون بچه‌هایی که شیر مادر می‌خورند در مقایسه با بچه‌هایی که شیر خشک می‌خورند نوع متفاوتی باکتری دارند که در روده رشد

می‌کند، به‌ندرت به یبوست یا مشکلات معدی_روده‌ای دیگر دچار

می‌شوند.

انتقال به غذاهای جامد را آسان می‌کند. بچه‌هایی که شیر مادر می‌خورند غذاهای جامد را راحت‌تر از بچه‌هایی که شیر خشک می‌خورند می‌پذیرند، شاید به‌این‌علت که تجربه بیشتری با طعم‌های مختلف دارند که از غذای مادر به شیر وی منتقل می‌شوند.

 

 

واکنش‌هایی برای گرسنگی و تشنگی:

1- فعلیت سر و دهان: تماس با گونه‌های نوزاد سبب می‌شود که سرش به‌طرف منبع محرک برگردد و همراه آن دهان خود را باز می‌کند.

2- انعکاس‌های لب‌ها: همراه با فعالیت سر و دهان، لب‌های نوزاد برای مکیدن آمادگی شدید دارند.

3-مکیدن و بلعیدن: بانظم و ترتیب مخصوص همراه‌اند. در زندگی روزانه نوزاد گرسنگی و تشنگی صرفاً جنبه انعکاسی و خودمختاری ندارد. حتی مکیدن نیز تحت تأثیر تقویت‌های تکراری تغذیه قرار دارد. چنانچه نیازهای گرسنگی و تشنگی نوزاد به‌خوبی رفع شود، سبب ظهور فعالیت‌های شدید بدنی خواهد شد. برای غذا دادن به نوزاد باید حتماً همکاری فعالانه از سوی کودک وجود داشته باشد وگرنه تغذیه دشوار می‌شود. نوزاد ناراحت، شیر پستان مادرش را نمی‌مکد. در مقابل اگر تغذیه در شرایط مطبوع و با همکاری مادر و نوزاد هر دو باشد، به‌خوبی انجام می‌گیرد. نوزاد باید هنگام تغذیه بیدار بوده و با برنامه کم‌وبیش مشخص تغذیه شود. نوزاد نیاز گرسنگی را از طریق گریه و دست‌وپا زدن نشان می‌دهد و پس از تغذیه آرام شده و معمولاً به خواب می‌رود. در روزهای اول زندگی، این دو حالت، گریه و ناراحتی و بی‌قراری هنگام گرسنگی و آرامش و خواب پس از تغذیه را مکرراً ظاهر

می‌کند. نوزادان سالم، تقریباً هر سه ساعت یک‌بار نیاز به تغذیه دارند و بدین ترتیب 7 الی 8 بار در شبانه‌روز باید تغذیه شوند و در 4هفتگی این دفعات به 5 یا 6 بار تقلیل یافته بعدازآن با رشد کودک کمتر می‌شود، ولی در این مورد نیز اختلافات فردی زیادی است.

 

 

 

دفع:

مواد زائد باید از بدن نوزاد دفع شوند. برای دفع این مواد سه را وجود دارد. این راه‌ها عبارت‌اند از: تعرق، ادرار و تخلیه محتویات روده. در نوزاد هر سه‌راه غیرارادی و کنترل نشده هستند، ازدیاد فشار مثانه و روده بزرگ سبب انبساط ماهیچه‌های این نواحی شده و درنتیجه باعث خروج محتوایت آن‌ها می‌شود. ضبط ارادی ماهیچه‌ها در نوزاد وجود ندارد.

کودک در 4 هفتگی در شبانه‌روز معمولاً 3 تا 4 بار مواد زائد و محتویات روده‌هایش را تخلیه می‌کند. در 16 هفتگی 1 یا 2 بار این کیفیت، مخصوصان بعد از تغذیه دیده می‌شود. در 28 هفتگی معمولاً یک‌بار تخلیه در حدود 9 تا 10 صبح انجام می‌شود. در مقابل دفعات ادرار زیاد می‌شود. زمانی می‌توان به کودک آموخت که کنترل ادرار و مدفوع خود را داشته باشد که رشد دستگاه‌های عصبی و ماهیچه‌ای او به حد کافی رسیده باشد.

 

فواید روان‌شناختی تغذیه با شیر مادر چیست؟

ارتباط نزدیک مادر و کودک باعث تشکیل و تحکیم پیوند مادر و نوزاد می‌شود و نیاز کودک به ارتباطی گرم و تماس جسمی را رفع می‌کند. چون نیازهای غذایی و روانی اطفال به‌طورمعمول با مکیدن شیر مادر رفع می‌شوند، در تغذیه با سر شیشه باید دقت و وسواس بیشتری به خرج داد. مادر باید بچه را آن‌قدر به خود نزدیک کند تا با فرزندش تماس بدنی داشته باشد. اگرچه اکثر مادران می‌توانند با پستان خود به فرزندشان شیر بدهند اما در صورت مصرف دارو باید با شیشه به فرزندشان شیر بدهند. مادرانی که به فرزندشان شیر می‌دهند باید مراقب رژیم غذایی باشند و با شیر خود کافئین، الکل و آلاینده‌های محیطی را به فرزندشان منتقل نکنند.

از شیر گرفتن کودک چگونه است؟

از شیر گرفتن به معناي قطع کامل تغذیه با شیر مادر و شروع تغذیه با شیرهاي دیگر است. در این روش، از شیرهاي خشک، شیر گاو و یا سایر مواد غذایی استفاده می‌شود .از شیر گرفتن ارتباط زیادی با سطح اجتماعی و اقتصادی جوامع مختلف دارد. امروزه، پزشکان اهمیت زیادی به شیر مادر می‌دهند و معمولاً توصیه می‌کنند که کودك به مدتی طولانی از شیر مادر تغذیه کند. در کشورهای اروپایی آمریکایی، باوجودی که تأکید بیشتری به شیر دادن مادران می‌شود، عمل از شیر گرفتن بسیار زودتر و آسان‌تر صورت می‌پذیرد.

از شیر گرفتن کودك گاهی به‌طور ناگهانی انجام می‌گیرد؛ به هنگام ظهور یک بیماری، مادر به‌ناچار تغذیه کودك با شیر خود را به‌طور کامل قطع می‌کند. گاهی تولید شیر مادر تحت شرایطی (شوک‌های عاطفی،عصبی و غیره) دچار وقفه می‌شود.به‌غیراز موارد یادشده،از شیر گرفتن کودك در اکثر موارد دلایلی مشخص دارد.

از شیر گرفتن باید تدریجی و به‌کندی انجام گیرد.مادر، برای از شیر گرفتن کودك خود باید آمادگی کافی داشته باشد و قطع شیر توسط مادر سبب کم شدن رابطه بسیار نزدیکی می‌شود که در لحظات شیر دادن با کودك داشته است. کاهش و یا قطع کامل این رابطه ازنظر روحی کار ساده‌ای نیست.

نحوه از شیر گرفتن نیز ارتباط زیادی باسن کودك دارد و گاهی تحت شرایطی خاص، قطع شیر ممکن است خیلی سریع اتفاق افتد.اگر قطع شیر دریک ماه و نیم تا دوماهگی انجام گیرد، علاوه بر شیر مادر باید از شیرهای دیگر به‌عنوان جایگزین استفاده کرد. این حالت را (شیرخواری مختلط) می‌نامند. اگر قطع شیر بعد از سه تا چهارماهگی باشد، می‌توان جیره غذایی کودك را با غذاهای دیگری غیر از شیر تکمیل کرد.

قطع شیر دریک ماه و نیم:

وقتی کودك از شیر مادر تغذیه می‌کند، به آن عادت کرده و ترك آن برایش بسیار مشکل است. ازآنجاکه قطع شیر مادر تغییراتی در سیستم شیر خوردن کودك به وجودمی‌آورد، باید به‌تدریج او را با شیشه شیر و سرشیشِ آشنا کرد. براي این کار، ضمن تغذیه کودك از شیر مادر، می‌توان یک یا دو بار در روز او را با سایر شیرها توسط شیشه و سر پستانک تغذیه کرد تا کودك ضمن آشنایی با این نوع تغذیه کم‌کم به آن عادت کند. کودك در سنین پایین، به‌آسانی این روش تغذیه را قبول می‌کند. اگر عمل شیر دادن با شیشه و سر پستانک توسط پدرانه‌ام گیرد، کودك خیلی راحت‌تر عادت می‌کند، زیرا حضور مادرش را در کنار خود احساس نمی‌کند .اگر همین کار توسط مادر انجام شود، احتمال زیادی وجود دارد که کودك عصبانی شده و نتواند وضع تازه را تحمل کند. با ایجاد تناوب بین شیر دادن طبیعی و شیر دادن با شیشه و سر پستانک کودك به این روش تغذیه عادت کرده و باعلاقه به خوردن شیر می‌پردازد.

ابتدا مادر باید روزانه‌ی نوبت شیر دادن طبیعی را با شیر دادن از طریق شیشه و پستانک جایگزین کند. این روش تغییراتی درروند تشکیل شیر مادر به وجودمی‌آورد، ولی مقدار شیر تشکیل‌شده‌اند اندك با تناوب جدید هماهنگ می‌شود. وقتی کودك 5 تا 6 روز این‌گونه تغذیه کرد، دوباره باید نوبت دیگری از شیر خوردن طبیعی را با شیوه جدید جایگزین کرد.

قطع شیر در سه یا چهارماهگی:

در این دوران، مادر و کودك خیلی به هم عادت کرده‌اند و همه‌چیز به‌طور دلخواه و طبیعی پیش رفته است.تصمیم به قطع شیر دادن توسط مادر و عرضه شیر با شیشه و سرشیشِ، چنان کودك را عصبانی و ناراحت می‌کند که تعجب‌آور است.

از شیر گرفتن کودك در چنین سنی به صبر و حوصله‌ی زیاد نیاز دارد. براي موفقیت در این کار، کودك را باید با مواد غذایی جدیدی آشنا کرد و تغییراتی درروش تغذیه او به وجود آورد. شما می‌توانید انواع مختلف کمپوت و فراورده‌های شیر یا پوره سبزی را که تاکنون با شیشه و سرشیشِ می‌خورده، با قاشق به او عرضه کنید. به‌این‌ترتیب لذت مک زدن از پستان مادر را با لذت چشایی و مزه‌های خوش جایگزین می‌کنید. کنجکاوی کودك برای شناخت طعم و مزه‌های جدید، باعث می‌شود لذت خوردن شیر مادر با لذت شناخت و اکتشاف جایگزین شود. در این روش نیز با توجه به علاقه و فرصتی که دارید، می‌توانید هر صبح و شب یک‌بار شیر خود را به کودك بدهید.

مواد غذایی آردي:

مواد آردی مورد مصرف کودك، فراوان و متنوع هستند. پزشکان، مصرف این مواد را از چهارتا شش‌ماهگی توصیه می‌کنند. در این زمینه، یک پیمانه آرد از انواع قابل‌حل فوری در از مخصوص سنین اول را با شیر شب مخلوط کرده به کودك بدهید. این اضافه کالری در شب، سبب می‌شود کودك مدت 6 ساعت را بدون بیداری و به‌راحتی بخوابد و هیچ‌گونه کمبود غذایی را احساس نکند. از دادن مقادیر بیشتر این مواد، جداً باید خودداری کنید.

تا سن چهارماهگی، ارائه انواع بدون گلوتن این مواد به کودك، توصیه می‌شود. برای تغییر ذائقه کودك می‌توان طعم و مزه آن‌ها را تغییر داد. به‌تدریج که کودك بزرگ‌تر می‌شود، می‌توانید او را بامزه‌های متنوعی مانند برنج، انواع میوه، غلات و یا مواد دیگر آشناسازید.

ازچه موقع می‌توان مواد غذایی غیر از شیر را به کودك داد؟

مواد آردی را از سن دو و نیم تا سه‌ماهگی وارد ترکیب غذایی کودك کنید. براي این کار، مقدار مصرف این مواد می‌بایستی خیلی کم و طبق توصیه پزشک باشد. استفاده بیش‌ازحد از این مواد، با این تصور که کودك به‌راحتی بخوابد، عقیده‌ی غلطی است، زیرا تناوب خواب شبانه و روزانه کودك از دوماهگی به بعد مشخص می‌شود .تنوع غذایی را براي بیشتر کودکان می‌توان از دو و نیم تا سه‌ماهگی شروع کرد.

مواد غذایی:

1- فرآورده‌های شیر: از پنج‌ماهگی می‌توان ماست و پنیرهاي مایع ( پنیرهاي مایع در ایران ساخته نمی‌شوند. این نوع پنیرها به‌صورت مایع و شبیه ماستی هستند که از آن کمی گرفته‌شده باشد) را به کودك داد. پنیرهاي نمک‌دار باید از حدود نه تا دوازده‌ماهگی مورد مصرف قرار گیرند. ابتدا مقدار بسیار کمی از این نوع پنیرها را به کودك بدهید و درصورتی‌که خوشش آمد، آن را وارد جیره صبحانه و فهرست غذایی او کنید.

2- انواع پنیر: پنیر مثل دیگر فراورده‌های شیر علاوه بر ایجاد تنوع در غذاهای کودك، مقدار زیادی پروتئین، کلسیم و مواد چربی موردنیاز او را تأمین می‌کند. ابتدا پنیرهای نرم و مایع را به کودك پیشنهاد کنید (پنج‌تا شش‌ماهگی). از نه‌ماهگی می‌توان از پنیرهایی که مزه آن‌ها کمی تند است استفاده کرد. اگر کودك علاقه‌ای به خوردن آن نشان نداد، باید صبر کرده و پس از گذشتن چند هفته دوباره تجربه کنید. پنیر بز را به علت نمک زیادي که دارد نباید قبل از یک‌سالگی به کودك داد، زیرا ارگانیسم او آمادگی پذیرش نمک زیاد را ندارد. بعضی پنیرها، آلرژی‌زا هستند و اثرات آن‌ها به‌صورت دانه‌های قرمز دور دهان کودك ظاهرشده و یا موجب استفراغ او می‌شوند. در چنین مواردی حتماً با پزشک مشورت کنید.

3- انواع چربی: چربی‌ها دودسته‌اند، دسته اول چربی‌هایی که در اغلب مواد غذایی وجود دارند، اما با چشم دیده نمی‌شوند، مانند چربی گوشت، فرآورده‌های شیر و غیره. دسته دیگر چربی‌هاي معمولی هستند که در پخت‌وپز غذا به کار می‌روند، مانند کره، مارگارین و روغن‌های مایع و جامد. حذف چربی‌ها از برنامه غذایی کودك در حال رشد، کاري منطقی نیست بخصوص که اسیدهاي چرب موجود در روغن براي بهبود رشد مغزي کودك ضروري است. به‌طورکلی، روغن‌های گیاهی (روغن ذرت، روغن آفتابگردان، روغن هسته انگور و غیره) را به روغن‌های حیوانی ترجیح دهید. از مصرف روغن‌های جوشیده، سوخته، روغن باقیمانده از سرخ شدن مواد غذایی، کره جوشیده و غیره خودداري کنید.

4- غلات و نان: امروزه، غلات سهم کمی در فهرست غذایی ما دارند. این در حالی است که آن‌ها سرشار از پروتئین گیاهی، فسفر و پتاسیم هستند .غلات به شکل‌های مختلفی (نان، ورمیشل، ماکارونی، اسپاگتی، بلغور، برنج و غیره) وجود دارند و به همین دلیل، تنوع زیادی به غذاهای ما می‌دهند.

درعین‌حال چون غلات دارای مقدار زیادی مواد قندی هستند، نباید در مصرف آن‌ها زیاده‌روی کرد. بعضی از مادران در مصرف آن قناعت کرده و برخی دیگر افراط می‌کنند. هر دو نوع این رفتارها غیرقابل‌قبول بوده و باید مثل تمامی موارد دیگر حدود اعتدال را رعایت کرد.از سه تا چهارماهگی، می‌توان از مواد آردی مخصوص این سن استفاده کرد.گاهی کودك را  (2 تا 3 بار در هفته) با غذای آماده‌شده با بلغور، اسپاگتی، سوپ ورمیشل یا شیر برنج آشنا کنید.

نان را فراموش نکنید. بهتر است از نان‌های کامل (نان‌هایی که تمام ترکیب گندم در آن حفظ‌شده باشد) استفاده کنید. کودك از سن هشت‌تا نه‌ماهگی شروع به خوردن نان می‌کند و با آن مشغول می‌شود بعد از یک‌سالگی، مقداری نان با غذا و یا بعدازآن به کودك بدهید.

از غلاتی که به شکل‌های مختلف در بازار به فروش می‌رسند، می‌توان برای صبحانه کودك استفاده کرد. برای این کار باید

آن‌ها را با شیر مخلوط کرد. وقتی کودك به این صبحانه‌ها عادت کند، هنگام رفتن به مدرسه به‌راحتی از این مواد برای صبحانه استفاده خواهد کرد. بعضی از کودکان به گلوتن موجود در غلات حساسیت دارند و باید تحت رژیم‌های خاصی قرار گیرند. در این مورد با پزشک مشورت کنید.

5- تخم‌مرغ: زرده‌ی تخم‌مرغ سرشار از آهن، فسفر، ویتامین  A.B است .مقدار پروتئین دو عدد تخم‌مرغ برابر با صد گرم گوشت است. تخم‌مرغ را از پنج‌ماهگی به کودك بدهید. ابتدا باید با زرده سفت شده شروع کرد. از دادن سفیده تخم‌مرغ تا یک‌سالگی خودداری کنید.

عده‌ای تصور می‌کنند که تخم‌مرغ غذایی سنگین و دیرهضم است، اما این ماده به‌آسانی هضم می‌شود و هیچ مانعی ندارد که هفته‌ای دو یا سه بار تخم‌مرغ به کودك بدهید تخم‌مرغی که به کودك می‌دهید باید کاملاً تازه باشد.

6- ماهی: ماهی دارای مقدار قابل‌توجهی فسفر و نمک‌های معدنی است و مصرف آن به دلیل مقدار چربی خیلی کم آن، پرگوشت ارجحیت دارد. معمولاً می‌توان از پنج‌ماهگی به بعد مقدار کمی ماهی به کودك داد، ولی بهتر است که دادن ماهی را هنگامی شروع کنید که کودك کمی بزرگ‌تر شده است. عده‌ای از کودکان به ماهی حساسیت نشان می‌دهند، یکی از علائم آن استفراغ است .ماهی مصرفی کودك باید کاملاً تازه باشد.

7- گوشت: گوشت دارای مقدار زیادی پروتئین است. ابتدا (حدود پنج‌تا شش‌ماهگی) با آب‌گوشت شروع کنید و به‌تدریج که کودك بزرگ‌تر شد، دوتا سه بار در هفته گوشت کباب شده کاملاً نرم را به کودك بدهید. گوشت را می‌توان به‌صورت از پز و نرم شده نیز به کودك داد.

یادآوری می‌شود که گوشت‌های قرمز (گاو، گوسفند، گوساله…) و گوشت‌های سفید ازنظر مواد مغذی تفاوتی ندارند.

تا هفت یا هشت‌ماهگی، گوشت کبابی باید کاملاً پخته شود. گاهی اوقات براي تنوع، می‌توان از تودلی‌ها استفاده کرد. مصرف مغز، از هفت‌ماهگی و جگر از نه‌ماهگی پیشنهاد می‌شود. جگر گوسفند خیلی بهتر از جگر گاو است. در مصرف جگر به نکته‌ای حساس توجه کنید. در دامداری‌ها براي جلوگیري از بعضی بیماری‌های شایع، مواد آنتی‌بیوتیک به گاو و گوسفند می‌دهند. آنتی‌بیوتیک‌ها به مقدار زیادي در جگر ذخیره می‌شود و مصرف آن‌ها توسط کودك باعث حساسیت او به آنتی‌بیوتیک خواهد شد.

8- گوشت پرندگان: اهمیت وجود گوشت انواع پرندگان بخصوص مرغ در فهرست غذایی کودك، همانند اهمیت گوشت و ماهی است. از چهار یا پنج‌ماهگی می‌توان گوشت سفید مرغ را به‌صورت سرخ‌شده و چرخ‌کرده بدون پوست به کودك داد. بعدها که کودك بزرگ‌تر شد، گوشت پرندگانی را که مزه دیگري دارند، می‌توان وارد فهرست غذایی او کرد. از دادن گوشت غاز (به دلیل چربی زیاد) خودداری کنید.

9- سبزی‌های تازه: سبزی‌های تازه، حاوي از فروان، انواع ویتامین و نمک‌های معدنی هستند. سبزی‌ها چون ازنظر مقدار سلولز غنی هستند باعث سهولت حرکات روده‌ای شده و اهمیت بسیاري در سلامتی کودك دارند. متأسفانه اکثر کودکان به‌اندازه کافی از انواع سبزي تغذیه نمی‌کنند.

اکثر بچه‌هایی که در بزرگ‌سالی علاقه‌ای به خوردن لوبیا، گل‌کلم و یا دیگر انواع سبزي ندارند، معمولاً در کودکی عادت به خوردن این‌گونه سبزی‌ها نداشته و سبزی‌های مورداستفاده آن‌ها اغلب هویج، تره‌فرنگی و سیب‌زمینی بوده که آن را به‌صورت سوپ مصرف  کرده‌اند. سبزی‌ها را می‌توان از سن سه‌ماهگی به شکل انواع سوپ مانند کدوحلوایی، لوبیا سبز، تره‌فرنگی، لبو،هویج، کدو، آرتیشو، شوید، کرفس، گوجه‌فرنگی و یا حتی مخلوطی از آن‌ها تهیه‌کرده و به کودك داد. این سبزی‌ها را از شش‌ماهگی می‌توان به‌صورت پوره تهیه کرد و براي تغییر طعم آن‌ها مقداري سیب‌زمینی و یا ماست به آن‌ها افزود. سبزی‌های خام (مثلاً هویج رنده شده) را می‌توان از سنین ده تا دوازده‌ماهگی به کودك داد. مصرف سبزی‌های معطر مانند: جعفري، ریحان، ترخون و غیره را که داراي مواد معدنی و ویتامین هستند نباید فراموش کرد. تمام سبزی‌های مصرفی باید تازه بوده و قبل از پخت یا آب‌گیری، به‌دقت شسته شوند.

بعضی از سبزی‌ها نظیر گوجه‌فرنگی و اسفناج باعث بروز حساسیت می‌شوند که علائم آن با پیدایش نقاطی قرمزرنگ در اطراف دهان و یا استفراغ مشخص می‌شود. در چنین صورتی باید از مصرف آن‌ها تا مدتی صرف‌نظر کرد. هویج و اسفناج معمولاً مقداري از مواد نیتراتِ کودهاي شیمیایی را در خود ذخیره می‌کنند و احتمال دارد باعث ناراحتی کودکان کمتر از شش ماه شوند. براي جلوگیري از بروز هرگونه حادثه باید سبزی‌ها را به مدت طولانی‌تر از حالت معمولی، حرارت داد.

10- حبوبات و مواد نشاسته‌ای: حبوبات دارای پروتئین، مواد هیدرات دو کربن (مواد قندی)، آهن و ویتامین‌های گروه B بوده و ازنظر الیاف گیاهی (فیبر) غنی هستند.

هضم حبوبات آسان نیست و معمولاً باعث نفخ می‌شوند. لذا از نه‌ماهگی می‌توان مقدار خیلی کمی عدس، لوبیا، نخود و یا لپه را هفته‌ای یک‌بار همراه با برنج و یا ورمیشل وارد فهرست غذایی کودك کرد. مصرف این مواد حتی وقتی‌که کودك به خوردن آن‌ها علاقه نشان می‌دهد، باید خیلی محدود و کم باشد، زیرا این مواد زمینه چاقی آن‌ها را فراهم می‌آورند.

11- میوه‌هاي تازه: میوه یکی از غذاهاي اساسی کودك است. مصرف میوه در ابتدا به‌صورت از (آب‌پرتقال) و یا کمپوت (سیب) توصیه می‌شود. باید کودك را عادت دهید که هرروز آب‌میوه مصرف کند. میوه به دلیل داشتن ویتامین و نمک‌های معدنی، سبب تنظیم عملکرد روده‌ها شده و براي رشد و سلامتی کودك اهمیت دارد.

در ابتدا باید میوه‌هاي شیرین را مصرف کرده و قند و شکر نیز به آن اضافه نکنید. از چهار یا پنج‌ماهگی، میوه‌هاي دیگر (غیر از ریواس به دلیل ترشی زیاد) را می‌توانید به کودك بدهید. مصرف انجیر به دلیل دانه‌های زیاد آن، از نه‌ماهگی به بعد پیشنهاد می‌شود. میوه‌هایی مانند گیلاس و گوجه را در ابتدا با ماست مخلوط‌کنید.میوه‌هاي مورد مصرف کودك حتماً باید تازه و رسیده باشند تا باعث ناراحتی روده و معده ظریف او نشوند. در شستشو و جدا کردن پوست میوه نیز دقت کافی کنید.

12- میوه‌هاي خشک: میوه‌هاي خشک، پروتئین زیادي دارند و از نه‌ماهگی می‌توان آن‌ها را به‌صورت کمپوت تهیه کرد. در صورت علاقه‌مندی می‌توان مقداري پنیر نرم یا ماست نیز به آن اضافه کرد. این میوه‌ها عبارت‌اند از: گوجه، آلو، آلوزرد، زردآلو و نارگیل.از بعضی میوه‌ها مانند خرما در تهیه دسر استفاده کنید.مزه‌ی گردو، بادام و فندق را به مقدار خیلی کم و از طریق غذاهایی که تهیه می‌کنید به کودك بشناسانید.

13- قند و مواد قندي: قندها به دو صورت وجود دارند. نوع اول قندهایی هستند که در ترکیب انواع مواد غذایی (غلات، حبوبات، نان، سیب‌زمینی و غیره) وجود دارند. به این قندها، قندهای کند جذب گفته می‌شود. نوع دوم، انواع قند میوه‌ها، قند و شکر و تمام موادي است که با قند و شکر تهیه می‌شود. این قندها را (قندهای زود جذب) می‌نامند. مصرف قندهاي کند جذب در بدن بخصوص ارگانیسم کودك اهمیت خاصی دارد و نباید آن‌ها را از لیست غذایی حذف و یا کم کرد. مصرف بیش‌ازحد قندهاي زود جذب مانند شکلات، آب‌نبات، شیرینی، نوشابه و بستنی و غیره باعث می‌شود که قند به‌صورت ذخیره چربی در بدن جمع شود و درعین‌حال باعث کرم‌خوردگی دندان‌ها گردد. بنابراین در مصرف مواد قندي باید تناسب و رابطه‌ای متعادل را رعایت کرد. مثلاً اگر روزي صبحانه کودك را با غلات شروع می‌کنید، از دادن شیرینی به‌عنوان دسر و شکلات به‌عنوان عصرانه و بخصوص هنگامی‌که براي فرداي او انواع ماست و یا سایر فرآورده‌های شیر را در نظر گرفته‌اید، خودداري کنید. به بیانی دیگر همواره از توزیع نامناسب قند و چربی پرهیزکرده  و سعی کنید بین مصرف میوه‌ها و فرآورده‌های شیر، تناوب ایجاد کنید. ضمناً از دادن بیسکویت براي آرام کردن کودك خودداري کنید. مادران باید این عادت نامناسب را ترك کنند و بدانند که دسر، جاي غذا را نمی‌گیرد و ادامه این نوع تغذیه باعث می‌شود که کودك در نوجوانی فردي پرخور و در دوره بلوغ دچار چاقی شود. شکلات، سرشار از فسفر، منیزیم، پتاسیم، کلسیم و آهن است. اضافه کردن کاکائو با شیر در هفت‌ماهگی پیشنهاد می‌شود. نوشابه‌ها و شربت‌های شیرین را تا جایی که می‌توانید از فهرست غذاي کودك حذف کنید. استفاده از نوشابه شیرین به هنگام غذا خوردن، عادت خوبی نیست. اگر می‌خواهید مزه و طعم این مواد را به کودك بشناسانید، بهتر است از شربت‌هایی که در منزل تهیه‌کرده‌اید و فاقد هرگونه مواد رنگی و نگهدارندِ هستند استفاده کنید. مصرف آب‌نبات و امثال آن تا قبل از هجده‌ماهگی ممنوع است.

14- نمک: اکثر غذاهاي ما نمک زیادي دارند و این عادت بد در اکثر خانواده‌ها مشاهده می‌شود. علاقه‌مندی به مزه شور یا شیرین از کودکی در هر یک از ما نقش می‌بندد. بنابراین بهتر است که ابتدا نمک را به مقدار بسیار کم به کودك بدهیم تا در بزرگی در برابر فشارخون مقاومت بیشتري داشته باشد. به‌جای استفاده از نمک می‌توان از سبزی‌های معطر استفاده کرد.

15از: تا موقع که کودك از قاشق استفاده نمی‌کند، می‌بایستی از آب‌های معدنی موجود در بازار و یا از جوشیده استفاده کرد. پس‌ازآن، مصرف از شیر مانعی ندارد. روزانه در چند نوبت باید به کودك از بدهید تا در معرض کم‌آبی قرار نگیرد. قند به از اضافه نکنید.

 

مواد غذایی ممنوع:

  • الکل به هر شکلی.
  • گوشت شکار.
  • انواع خرچنگ‌های دریایی به‌استثنای میگو آن‌هم به شرطی که تازه باشد.
  • ماهی‌دودی یا کنسرو ماهی تن و ساردین بدون پوست(از یک‌سالگی

می‌توان بدون زیاده‌روی مصرف کرد).

  • سیب‌زمینی سرخ‌کرده و چیپس (یکی دو عدد در بعضی شرایط مهم نیست).
  • روغن باقی‌مانده از سرخ کردن غذا (عادت کنید که این روغن‌ها را دور بریزید و مصرف نکنید).
  • نوشابه‌هاي گازدار، از گازدار، سودا و مشابه آن‌ها.
  • سرکه و ترشی، خردل تند، خیار شور و سس‌های تند.
  • ادویه‌های تند (فلفل قرمز، فلفل سیاه و غیره).
  • بادام‌زمینی و امثال آن (بخصوص تا چهارماهگی).
  • آب‌نبات، خروس‌قندی و دیگر انواع آن.

 

مواد غذایی آلرژی‌زا کدام است؟

 ترکیبات برخی از مواد غذایی، عوارضی شبیه حساسیت در برخی کودکان ایجاد می‌کند. این عوارض به‌صورت دانه‌های ریز دور دهان و یا استفراغ نمایان می‌شود، اما مشکل می‌توان آن‌ها را آلرژي نامید. علت این عوارض شاید عدم آمادگی ارگانیسم بعضی از کودکان براي هضم و جذب برخی مواد داراي هیستامین، تیر امین و یا عوامل آزادکننده هیستامین باشد. ماه‌ها طول می‌کشد تا ارگانیسم کودك به این مواد عادت کند. البته آلرژي واقعی نسبت به بعضی از مواد غذایی در مواردي نادر وجود دارد. به همین علت، باید واکنش‌های کودك را مرتباً تحت نظر گرفت و در صورت غیرطبیعی بودن آن‌ها، با پزشک مشورت کرد.

بعضی از مواد احتمالاً آلرژی‌زا عبارت‌اند از:

  • غنی از مواد غذایی هیستامین: پنیرهاي تخمیر شده، سوسیس خشک، کنسرو، گوشت، انواع سبزي، گوجه‌فرنگی، اسفناج، ماهی ساردین، فیله ماهی
  • مواد غذایی آزادکننده هیستامین: ماهی، توت‌فرنگی، شکلات، گوجه‌فرنگی، سفیده تخم‌مرغ
  • مواد غذایی سرشار از تیر امین: پنیر کممبر ( نوعی پنیر تخمیر یافته)، پنیر گرویی با خمیر سفت(مثل پنیر پیتزا یا گودا)، شکلات، کنسرو ماهی

 

(اوایل و اواسط کودکی)

تغذیه:

خیلی از کودکان، وقتی به اوایل کودکی می‌رسند غیرقابل‌پیش‌بینی می‌شوند و از غذاها ایراد می‌گیرند. اشتهای کودکان پیش‌دبستانی کم می‌شود زیرا که رشد آن‌ها کند می‌شود. احتیاط آن‌ها در مورد غذاهای جدید نیز سازگارانه است. اگر آن‌ها به غذای آشنا بچسبند ، این حسن را دارد که وقتی بزرگ‌سالان برای محافظت از آن‌ها حضور ندارند، کمتر احتمال دارد که مواد خطرناک را بخورند. والدین نباید در مورد تغییرات مواد غذایی که در هر وعده خورده می‌شود نگران باشند. کودکان پیش دی ستانی با خوردن کم در یک وعده و خوردن بیشتر در وعده بعد، جبران می‌کنند.  بااینکه کودکان پیش‌دبستانی کمتر می‌خورند ولی به غذای باکیفیت عالی ، ازجمله همان غذاهایی که بزرگ‌سالان می‌خورند، اما به مقدار کمتر، نیاز دارند. چربی‌ها، روغن‌ها و نمک باید در کمترین حد نگه‌داشته شوند زیرا با فشارخون بالا و بیماری قلبی در بزرگ‌سالی ارتباط دارد. برای جلوگیری از پوسیدگی دندان و محافظت در برابر اضافه‌وزن و چاقی ، از مصرف غذاهای مملو از مواد قندی نیز باید خودداری شود. کودکان از ترجیحات غذایی افرادی که موردعلاقه آن‌ها هستند ، هم بزرگ‌سالان و هم همسالان ، تقلید می‌کنند. قرار گرفتن مکرر و بدون فشار با غذای جدید نیز پذیرش کودکان را افزایش می‌دهد. به کودکانی که برو کلی یا پنیر سویا داده می‌شود، به این غذاهای مغذی علاقه‌مند می‌شوند. در مقابل، کودکانی که به‌طور منظم میوه‌ی شیرین یا نوشابه‌های غیرالکلی می‌خورند، ممکن است “اجتناب از شیر” را پرورش دهند. خوردن سالم به محیط غذایی سالم بستگی دارد، ولی کنترل خیلی زیاد والدین فرصت کودکان را برای پرورش دادن کنترل خود کاهش می‌دهد. رشوه دادن “سبزی‌ها خود را تمام کن تا بتوانی شیرینی اضافه داشته باشی” باعث می‌شود کودکان غذای سالم را کمتر دوست داشته باشند و تنقلات را ترجیح دهند.

معمولاً پدر مادرهای خردسالان در دو زمینه بر سر غذاها اختلاف‌نظر پیدا می‌کنند، چیزهای که پیش‌دبستانی‌ها می‌خورند و مقدار غذایی که می‌خورند. تحقیقات انجام‌شده در هر دو زمینه نشان می‌دهد که والدین غال با درک دقیقی از نیازهای غذایی کودکان ندارند و در غذا دادن به آن‌ها اشتباهات قابل‌توجهی می‌کنند. والدین معمولاً دلیل مقبولی برای نگرانی‌های خویش در خصوص غذاهایی که کودکان آن‌ها ، می‌خورند دارند. سلیقه‌های غذایی کودکان نقش مهمی در آنچه می‌خورند دارد. بچه‌ها چیزهایی را که دوست ندارند نمی‌خورند. نوزادان از همان روزهای نخست زندگی غذاهای تلخ و ترش را دوست ندارند. اگرچه به طعم شور واکنش نشان نمی‌دهند اما در 4ماهگی طعم شور را ترجیح می‌دهند. بااین‌حال این سلیقه اصلاح‌پذیر است و کودکانی که غذاهای کم‌نمک به آن‌ها داده می‌شود کمتر از کودکان دیگر غذای شور را ترجیح می‌دهند. ترجیح دادن غذای شور توسط خردسالان تا حد زیادی به تجارب آن‌ها در مورد نمک بستگی دارد. درواقع کودکان غذاهایی را ترجیح می‌دهند که برای مدت طولانی انهارت خورده‌اند. وقتی مدت‌ها غذاهای شیرین یا پرنمک خورده باشند، این نوع غذاها را ترجیح می‌دهند.

 

چرا کودکان غذاهای خیلی شیرین، پرچرب، پر از کربوهیدرات‌ها و شوری را ترجیح می‌دهند که خیلی مغذی نیستند؟

اطفال به‌طور فطری مواد شیرین را دوست دارند و شکر، غذاها را برای آن‌ها دل‌پذیرتر می‌سازد. ثانیه غذاهای غنی و مغذی معمولاً در ایام تعطیل و روزهای خاصی به بچه‌ها داده می‌شوند. و بناترین بین این غذاها و روزهای تعطیل و ایام خاص نوعی تداعی ایجاد می‌شود. ثالثاً چربی غال با حلال چاشنی‌هاست ( یعنی توسط چربی غذا حل می‌شود) به همین دلیل غذاهای پرچربی خوش‌طعم و دلپذیرند. چهارم اینکه غذاهای مقوی مثل سبزی‌ها معمولاً به‌زور به بچه‌ها خورانده می‌شوند و درنتیجه تنش و فشار روانی در پی‌دارند. برای مثال پدر مادرها بیشتر احتمال دارد برای خوراندن سبزی‌ها به بچه‌ها زور به خرج دهند تا برای خوراندن بستنی. پنجم اینکه در تلویزیون، بیشتر غذاهای شیرین تبلیغ می‌شود. درنتیجه این غذاها جذاب‌تر و دل‌پذیرتر می‌شوند. اگر یک روز تعطیل را با برنامه‌های تلویزیونی کودکان سپری کنید خواهید دید پیام‌های بازرگانی پخش‌شده بیش از خود برنامه‌ها رنگ و لعاب و جذابیت دارند! شخصیت‌های کارتونی فروشنده‌ی غلات شیرین، سخت توجه کودکان پیش‌دبستانی را جلب می‌کند. در اکثر پیام‌های بازرگانی تلویزیون، غذاهای شیرین تبلیغ می‌شوند و همین قضیه زمینه‌ساز عادات بدغذایی کودکان می‌شود. بنابراین تعجبی ندارد که غذای بیشتر پیش‌دبستانی‌ها پرکالری و کم‌فایده باشد چون پیش‌دبستانی‌ها بخش قابل‌توجهی از اطلاعات غذایی خود را از تلویزیون می‌گیرند و بالاخره والدین معمولاً از مواد غذایی شیرین به‌عنوان پاداش استفاده می‌کنند.

اشتهای کودکان چگونه است؟

اشتهای کودکان متغیر است و معمولاً در 12سالگی همپای کاهش سرعت رشد کودکان، اشتهای آن‌ها نیز کاهش می‌یابد. مصرف مواد غذایی کودکان در دوره‌هایی که سرعت رشدشان افزایش می‌یابد بیش از مراحلی است که سرعت رشدشان کم می‌شود. پیش‌دبستانی‌ها در برخی دوره‌ها خیلی کم‌غذا می‌خورند. آن‌ها یک وعده کامل می‌خورند و در وعده‌ی بعدی به غذای خود ناخنک می‌زنند. پدر مادرها نباید مقدار غذای بچه‌ها را زیر نظر بگیرند و آن‌ها را مجبور کنند بیشتر غذا بخورند. پیش‌دبستانی‌ها خودشان مقدار غذایشان را تنظیم می‌کنند و ظاهراً این کار را به کمک یک مکانیسم درونی انجام می‌دهند.

کودکان چگونه مقدار غذایی را که باید بخورند را به‌خوبی تنظیم می‌کنند؟

خردسالان نسبت به انرژی غذاهایشان- یعنی مقدار کربوهیدرات‌ها، پروتئین‌ها و چربی غذایشان- حساس‌اند. آن‌ها اندازه‌ی غذای خود را بر اساس میزان انرژی غذاها تنظیم می‌کنند و غذاهای کم انرژی را بیشتر و غذاهای پرانرژی را به مقدار کمتری می‌خورند. حتی اطفال نیز این کار را انجام می‌دهند. آن‌ها غذای آماده رقیق را بیشتر می‌خورند طوری که کل انرژی دریافتی آنان مشابه انرژی دریافتی اطفالی است که غذاهای حاضری استاندارد می‌خورند. این جریان در پیش‌دبستانی‌ها نیز دیده می‌شود. وقتی تا 6روز بی‌هیچ محدودیتی غذاهای مشابهی در اختیار کودکان 2 تا 5 ساله گذاشته شد، اگرچه آن‌ها در انتخاب غذاها عملکرد کاملاً متفاوت و متغیری داشتند ولی کل انرژی دریافتی هر کودک در هر 24 ساعت تقریباً ثابت و یکسان بود. اگر یک وعده‌ی غذایی پرانرژی می‌خورند در وعده‌ی بعدی غذای کم انرژی می‌خورند و برعکس. پس ظاهراً کودکان خودشان حس می‌کنند باید چقدر غذا بخورند و می‌توانند مقدار غذایی را که باید بخورند به‌خوبی تنظیم کنند.

 

 

چاقی در کودکان

پدر مادرها غال با پیرو نظریه “بچه چاق‌وچله” هستند، یعنی فکر می‌کنند بچه سالم، بچه‌ای است که چاق باشد. بعضی از پدر مادرها هم می‌گویند بچه دبستانی‌های چاق بعداً لاغر می‌شوند. اما هر دو دیدگاه غلط است. کودکان چاق لزوماً سالم نیستند و بین چاقی کودکی و چاقی بزرگ‌سالی رابطه است. 50% تا 80%  کودکان سنگین‌وزن بعدها نیز در بزرگ‌سالی سنگین‌وزن خواهند بود. هرچه مدت چاقی یک کودک بیشتر باشد ، لاغر شدنش دشوار خواهد شد.اغلب بچه‌های تپل در طول دوره‌ی نوپایی و اوایل کودکی لاغر می‌شوند، به‌طوری‌که افزایش وزن کند می‌شود و آن‌ها فعال‌تر می‌شوند. نوباوگان و کودکان نوپا می‌توانند بدون اینکه در معرض خطر چاق شدن قرار داشته باشند، آزادانه غذاهای مقوی بخورند. اما شواهد جدید بین افزایش وزن سریع در نوباوگی و چاقی بعدی رابطه نیرومندی را نشان می‌دهند (بیش از 80% کودکان چاق، بزرگ‌سالان چاق هستند). این روند ممکن است به علت تعداد فزاینده‌ی والدین چاق باشد که عادت‌های خوردن ناسالم را در فرزندان خردسال خود تقویت می‌کنند.  مصاحبه با بیش از 3000 والدین بچه‌های 4 تا 24 ماهه آمریکایی معلوم کرد که بسیاری از آن‌ها به‌طورمعمول سیب‌زمینی سرخ‌کرده، پیتزا، شکلات، نوشابه‌های میوه‌ای قند دار و سودابه بچه‌های خود می‌دادند. به‌طور متوسط نوباوگان 20% و کودکان نوپا 30% بیشتر از اندازه‌ای که نیاز داشتند ، کالری مصرف می‌کردند. درعین‌حال، یک‌سوم هیچ میوه‌ای سبزی‌هایی را نمی‌خوردند.

کودکان چاق، غیر از مشکلات هیجانی و اجتماعی جدی، در معرض مشکلات دائمی سلامتی قرار دارند. فشارخون بالا، سطح بالای کلسترول، نابهنجاری‌های تنفسی، و مقاومت در بربر انسولین در اوایل مهروموم‌های دبستانی آشکار می‌شود-نشانه‌هایی که پیش‌بین‌های قدرتمندی برای بیماری قلبی ، دیابتی که در بزرگ‌سالی آغاز می‌شود، بیماری کیسه صفرا، اختلال‌های خواب و گوارش، چند نوع سرطان، و مرگ زودهنگام هستند. علاوه بر این، چاقی موجب افزایش چشمگیر دیابت در کودکان شده است که گاهی به عوارض زودهنگام شدید ازجمله سکته، ازکارافتادن کلیه، مشکلات گردش خون منجر می‌شود که خطر نابینایی  و قطع پا را افزایش می‌دهد.

مشکل اصلی در چاقی کودکان چیست؟

ظاهراً مشکل اصلی،عدم ورزش است. کودکان امروزی بیش از هر زمان دیگر سبک زندگی نشسته و ساکن دارند. کمتر از نیمی از آن‌ها پس از پایان ساعات مدرسه برای بازی می‌روند بیرون و 80 درصدشان تلویزیون می‌بینند. یک‌چهارم کودکان روزی 4 ساعت یا بیشتر تلویزیون تماشا می‌کنند. بین میزان تماشای تلویزیون توسط کودکان و چاقی و کلسترول خون رابطه هست. کودکان هنگام تمشی تلویزیون ، تنقلات می‌خورند و به خاطر تکرار چیز خوردن در جلوی تلویزیون ، تلویزیون نقش محرک شرطی را پیدا می‌کند. کودکان چاق فعالیت کمتری دارند. آن‌ها حتی وقتی امکان فعالیت بیشتر رادارند بازهم سکون را ترجیح می‌دهند. پدر مادرها نیز برای این بچه‌ها الگو هستند و اگر پرتحرک‌ترین حرکت آن‌ها در طول روز روشن کردن تلویزیون با کنترل از راه دور باشد، فرزندان خود را به عدم تحرک تشویق می‌کنند.

چگونه والدین نگران می‌توانند از چاق شدن بچه‌های خود در کودکی و بزرگ‌سالی پیشگیری کنند؟

یک‌راه، تغذیه با شیر مادر در 6 ماه اول است که با افزایش وزن اولیه کندتر ارتباط دارد. راه دیگر، اجتناب از غذاهای سرشار از قند، نمک و چربی‌های اشباع‌شده است. هنگامی‌که کودکان خردسال به‌طور منظم این غذاها را می‌خورند ، به‌تدریج آن‌ها را ترجیح می‌دهند. ورزش جسمانی اقدام ایمنی دیگری علیه افزایش اضافه‌وزن است. وقتی‌که کودکان نوپا یاد می‌گیرند راه بروند، بالا بروند و بدوند، والدین باید فرصت‌هایی را برای بازی پرانرژی آن‌ها تأمین کنند.

معمولاً چاقی بیشتر در دو دوره‌ی زندگی به وقوع می‌پیوندد:

  • پس از نخستین سال زندگی؛
  • به هنگام دوره پیش از بلوغ بین 10 تا 13 سالگی.

متخصصان کودکان، انواع چاقی را برحسب نوع و تعداد سلول‌های چربی توصیف می‌کنند:

– چاقی‌هایی که در آن‌ها تعداد سلول‌های چربی بهنجار است، اما اندازه‌ی آن‌ها بسیار بزرگ است.

– چاقی‌هایی که براثر تعداد زیاد سلول‌های چربی ایجاد می‌شوند و از نخستین سال زندگی مشاهده می‌گردند.

– چاقی‌های مختلط

چاقی گاهی در پی بحر آن‌های پرخوری به وجودمی این اما اغلب به دنبال یک پرخوری دائم _ که جو خانوادگی نیز آن را تقویت می‌کند_ ایجاد می‌شود. افراط در جذب مواد غذایی می‌تواند به کلیه مواد غذایی گسترش یابد یا آنکه به زیاده‌روی در جدی مواد قندی (به‌خصوص پس از بازگشت از مدرسه) محدود شود.

چاقی‌هایی که از نارسایی‌های غدد درون‌ریز ناشی می‌شوند، جنبه‌ی استثنایی دارند و با تأخیر رشد همراه‌اند.

در چاقی‌های استقراریافته، متمایز کردن بعد واکنشی و روان‌شناختی اختلال از بعد جسمانی آن بسیار مشکل است.

 

پیشرفت مهارت غذا خوردن در کودک

کودک در پایان نخستین سال زندگی، به استقلال در غذا خوردن گرایش می‌یابد. ابتدا در 8 ماهگی، پس‌ازآنکه شیشه شیر دردهانش گذاشته شد، خود می‌تواند آن را نگه دارد. پس از یک ماه، کودک به‌تنهایی می‌تواند شیشه را به دهانش برده و بیرون آورد. در یک‌سالگی، تمایل به مستقلانِ غذا خوردن با قاشق و بدون کمک مادر، در کودک نمایان می‌شود. اما به دلیل عدم مهارت کافی، هنگام نزدیک کردن قاشق به دهان، بیشتر محتویات آن را بیرون می‌ریزد. در سال دوم، گرچه کودک در به‌کارگیری قاشق مهارت بیشتری می‌یابد، اما به غذا خوردن با دست، تمایل بیشتری نشان می‌دهد. مهارت در به‌کارگیری قاشق، در سه چهارسالگی، به‌تدریج کامل می‌شود. همچنین، کودک در این سنین، به‌تدریج، بریدن تکه‌های بزرگ غذا را با کارد فرامی‌گیرد. اما تسلط بر این کار، پس از پنج‌سالگی حاصل می‌شود.

کودک برای کسب مهارت مستقلانِ غذا خوردن، می‌باید تمرکز، دقت و توجه خاصی بر روی دستانش داشته باشد. ازآنجاکه این امر، خستگی بسیاری برای وی به بار می‌آورد، غذا خوردن کودک با تأخیر بسیار همراه است و اغلب از آن طفره می‌رود.

بیشترین میزان تعلل در غذا خوردن، در سنین سه چهارسالگی است، اما هنگامی‌که کودک در این امر مهارت کافی یافت، میزان تمرکز و دقت بر روی دستان کاهش‌یافته، کودک با سهولت بیشتری به غذا خوردن می‌پردازد. غذا خوردن کودک در 10 سالگی تقریباً بدون اشکال بوده، به‌ندرت به کمک دیگران نیازمند هست.

 

اختلال‌های تغذیه

  • اختلال‌های رفتار غذایی—— روان بی‌اشتهایی

پرخوری

اختلال‌های تصریح نشده

  • اختلال‌های تغذیه و رفتار غذایی (اختلال‌هایی که معمولاً در خلال تحول آغاز می‌شوند)——– پیما

نشخوار گری

اختلال خوردن

 

سوءتغذیه در کودکان

کودکان دبستانی برای تأمین انرژی جهت یادگیری موفقیت امیر در مدرسه و افزایش فعالیت جسمانی، به غذای متعادل و فراوان نیاز دارند. بسیاری از کودکان با افزایش تمرکز روی بازی، روابط دوستی، . فعالیت‌های جدید، وقت کمی را صرف غذا خوردن می‌کنند و در صد کودکانی که با خانواده‌ی خود شام می‌خورند بین 9 تا 14 سالگی کاهش می‌یابد. وقت شام خانوادگی ظرف دهه‌ی گذشته به‌طورکلی از بین رفته است. بااین‌حال، خوردن شام با والدین به رژیم غذایی سرشار از میوه‌ها و سبزی‌ها و کاهش مصرف غذاهای سرخ‌شده و نوشابه‌های گازدار منجر می‌شود.

تا زمانی که والدین خوردن سالم را ترغیب کنند، کمبودهای غذایی خفیف که از برنامه روزانه پرمشغله کودک ناشی می‌شوند، تأثیری بر رشد ندارد. تغذیه نامناسب جلوی سیستم ایمنی بدن را می‌گیرد و کودکان را نسبت به بیماری آسیب تر می‌سازد. بیماری به‌نوبه‌ی خود، عامل مشارکت‌کننده‌ی عمده در سوءتغذیه است، که رشد جسمانی و رشد شناختی را به تعویق می‌اندازد. بیماری اشتها را کم می‌کند و توانایی بدن را برای جذب کردن غذاها، مخصوصان در کودکان مبتلابه عفونت‌های روده، محدود می‌کند. در کشورهای درحال‌توسعه، اسهال که از ناسالم و غذاهای آلوده ناشی می‌شود، به توقف رشد و مرگ سالیانه میلیون‌ها کودک منجر می‌شود.  شواهد جدید نشان می‌دهند که تقریباً یک‌سوم کودکان دنیا قبل از 5سالگی از سوءتغذیه رنج می‌برند. 4 تا 7% کودکانی که شدیداً به سوءتغذیه مبتلا هستند از دو بیماری غذایی رنج می‌برند:

  • اراسموس[3] نوعی حالت بی‌رمقی در بدن است که رژیم غذایی فاقد مواد غذایی ضروری آن را ایجاد می‌کند. این بیماری در سال اول زندگی مادر بچه به‌قدری دچار سوءتغذیه شده است که نمی‌تواند شیر کافی تولید کند و شیر خشک نیز ناکافی است، پدیدار می‌شود.
  • کواشیورکور[4] بیماری است که غذای نامتعادل با پروتئین بسیار کم آن را ایجاد می‌کند. این بیماری معمولاً بعد از شیر گرفتن بین 1 تا 3 سالگی نمایان می‌شود. این بیماری در مناطقی شایع است که کودکان از غذاهای نشاسته‌ای، فقط کالری کافی دریافت کرده و پروتئین کمی را جذب می‌کنند و بدن کودک با تجزیه کردن ذخایر پروتئین  خودش پاسخ می‌دهد که این امر موجب تورم و نشانه‌های دیگری می‌شود.

کودکانی که از این سوءتغذیه‌های شدید جان سالم به درمی‌برند، در تمام ابعاد بدن کوچک‌تر هستند. اما وقتی‌که رژیم غذایی آن‌ها بهبود می‌یابد ، اغلب وزن اضافی کسب می‌کنند. تحقیقات انجام‌شده در چند منطقه فقرزده‌ی دنیا  نشان می‌دهد کودکانی که جلوی رشد آن‌ها گرفته‌شده است در مقایسه با همسالانی که جلوی رشد آن‌ها گرفته‌شده، درصد بیشتری چربی بدن دارند و به‌احتمال بیشتری چاق هستند. بدنی که دچار سوءتغذیه شده با برقرار کردن میزان پایین سوخت‌وساز پایه که ممکن است بعد از بهبود تغذیه ادامه یابد، از خودش محافظت می‌کند. در ضمن، امکان دارد که سوءتغذیه مراکز کنترل اشتها در مغز را مختل کرده و باعث شود که وقتی غذا فراوان می‌شود، کودک پرخوری کند.

یادگیری و رفتار به‌طورجدی تحت تأثیر قرار می‌گیرند. یک تحقیق بلندمدت درباره‌ی کودکان مبتلابه اراسموس نشان می‌دهد که بهبود رژیم غذایی به جبران عقب‌ماندگی اندازه‌ی سر منجر نشد. احتمالاً سوءتغذیه در رشد رشته‌های عصبی و میلین دار شدن اختلال ایجاد می‌کند و موجب کاهش وزن دائمی مغز می‌شود. این کودکان در آزمون‌های هوش نمره‌ی پایین می‌گیرند، هماهنگی حرکتی ظریف نامناسب نشان می‌دهند و در توجه کردن مشکل‌دارند. آن‌ها همچنین به موقعیت‌های ترس‌برانگیز، پاسخ استرسی شدیدتری نشان می‌دهند، که شاید به علت درد گرسنگی مداوم و آزاردهنده باشد.

 

 

[1] -anencephaly

[2] -spina bifida

ضایعه‌ای در ستون فقرات که درنتیجه یکی نشدن کامل قوس‌های مهره‌ای در خط وسط ایجاد می‌شود. این ضایعه گاهی خیلی وسیع است به‌طوری‌که باعث فتق نخاع و پرده‌های مننژیت می‌شود و گاهی خیلی خفیف است به‌طوری‌که فقط در رادیوگرافی تشخیص داده می‌شود.

[3] marasmus

[4] kwashiorkor